Religion and Health

fa تحلیل ساختار امیدبخشی در سوره الضحی و ظرفیت آن در مداخله‌های روان‌درمانی اسلامی Analysis of the Hope-Inspiring Structure in Sūrat al-Ḍuḥā and Its Potential for Islamic Psychotherapeutic Interventions علوم قرآن و حدیث Sciences of Quran & Hadith پژوهشي - مقاله اصیل Original Research <a name="_Hlk141833740">سابقه و هدف:</a> افسردگی معنوی و تجربه حس طردشدگی از سوی خداوند، از بحران‌های جدی روانی ـ وجودی در جهان معاصر است. قرآن کریم و به‌ویژه سوره الضحی، با پیام امیدبخش، آینده‌نگر و معنا‌آفرین خود، ظرفیت برجسته‌ای برای بازسازی روانی و درمان افسردگی دارد. هدف پژوهش حاضر، تحلیل ساختار امیدبخشی سوره الضحی و بررسی ظرفیت آن در مداخلات روان‌درمانی اسلامی است. مواد و روش‌ها: : این مطالعه با رویکرد کیفی و روش تحلیل محتوا انجام شد. متن سوره الضحی به‌عنوان واحد تحلیل انتخاب و مضامین آن براساس کدگذاری نظام‌مند، استخراج و در چهارچوب نظریه امید اسنایدر و معنادرمانی ویکتور فرانکل دسته‌بندی شد. برای افزایش دقت، از روش‌های تحلیل متن و رویکرد تفسیری ـ معنایی بهره گرفته شد، تا پیوندی میان آموزه‌های قرآنی و نظریه‌های روان‌شناسی دین برقرار شود. یافته‌ها: سوره الضحی ساختاری چهارمرحله‌ای در فرایند امیدبخشی دارد: رفع حس طردشدگی «مَا وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَمَا قَلَی»، ترسیم افق آینده روشن «وَلَلآخِرَهُ خَیْرٌ لَکَ... »، بازخوانی حمایت‌های الهی در گذشته «أَلَمْ یَجِدْکَ یَتِیماً... » و توصیه‌های اجتماعی ـ اخلاقی امیدآفرین «فَأَمَّا الْیَتِیمَ فَلَا تَقْهَر...». این مراحل با مؤلفه‌های روان‌شناسی امید (انگیزش و مسیرها) و معنادرمانی (یافتن معنا در رنج) هم‌خوانی دارد. افزون‌بر آن، موسیقی آیات، تقابل‌های تصویری و نظم سه‌گانه سوره، لایه‌های ادبی ـ بلاغی امیدبخش را تقویت می‌کنند. استنتاج: سوره الضحی الگویی جامع و نظام‌مند برای روان‌درمانی اسلامی ارائه می‌دهد که ابعاد شناختی، معنایی و رفتاری امید را پوشش می‌دهد. این الگو می‌تواند به طراحی مداخلات کوتاه‌مدت در درمان افسردگی معنوی منجر شود و قابلیت کاربرد در مشاوره فردی و کارگاه‌های گروهی را دارد. بدین ترتیب، پژوهش حاضر پلی میان مطالعات تفسیری قرآن و روان‌شناسی معاصر ایجاد کرده است و زمینه را برای بومی‌سازی مداخلات روان‌درمانی اسلامی فراهم می‌کند.   Background and Objectives: Spiritual depression and the experience of perceived abandonment by God constitute one of the most critical psychological-existential crises in the contemporary world. The Qur’an, particularly Sūrat al-Ḍuḥā, with its hopeful, future-oriented, and meaning-generating message, offers a unique capacity for psychological reconstruction and the treatment of depression. This study aimed to analyze the hope-inspiring structure of Sūrat al-Ḍuḥā and to examine its potential in Islamic psychotherapeutic interventions. Materials and Methods: This study employed a qualitative content analysis approach. The text of Sūrat al-Ḍuḥā was selected as the unit of analysis, and its themes were systematically coded and categorized within the framework of Snyder's Hope Theory and Viktor Frankl's Logotherapy. To enhance precision, methods of sacred text analysis and a hermeneutical-semantic approach were applied, thereby creating a bridge between Qur’anic teachings and theories in the psychology of religion. Results: Sūrat al-Ḍuḥā presents a four-stage structure in the process of instilling hope: dispelling the sense of abandonment ("Your Lord has not forsaken you, nor has He despised you"), envisioning a brighter future ("And surely the Hereafter will be better for you than the present"), recalling divine support in the past ("Did He not find you an orphan and give you shelter..."), and offering socially ethical, hope-generating recommendations ("So do not oppress the orphan..."). These stages align with the components of Hope Psychology (agency and pathways) and Logotherapy (discovering meaning in suffering). Moreover, the rhythmic and phonetic qualities of the verses, symbolic contrasts, and the tripartite order of the surah reinforce its literary–rhetorical dimensions of hope. Conclusion: Sūrat al-Ḍuḥā provides a comprehensive and systematic model for Islamic psychotherapy that integrates the cognitive, semantic, and behavioral dimensions of hope. This model can inform the design of short-term interventions for spiritual depression and demonstrates practical applicability in both individual counseling and group workshops. Thus, this study bridges Qur’anic exegesis with contemporary psychology, paving the way for the contextualization of Islamic psychotherapeutic practices.   سوره الضحی, امیدبخشی, روان‌درمانی اسلامی, افسردگی معنوی, معنادرمانی Hope-inspiration, Islamic psychotherapy, Logotherapy, Spiritual depression, Sūrat al-Ḍuḥā 0 0 http://jrh.mazums.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1679-2&slc_lang=fa&sid=1 mohammad mahdi Shahmoradi Feridouni محمد مهدی شاهمرادی فریدونی mm.shahmoradi@umz.ac.ir 10031947532846009863 10031947532846009863 No Associate Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran. دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران fatemeh ramyar فاطمه رامیار ramyarfatmeh@gmail.com 10031947532846009864 10031947532846009864 Yes Ph.D. Student, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran. دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران